Alevi tarihine geniş bir perspektiften baktığımızda, yüzyıllara yayılan bir varoluş mücadelesiyle karşılaşırız. Özellikle 1514 Çaldıran Savaşı sonrasında Osmanlı-Safevi çatışmalarının Anadolu’daki Kızılbaş toplulukları üzerindeki etkileri, Alevilerin toplumsal hafızasında derin izler bırakmıştır. Uzun yıllar boyunca Aleviler için mesele, devletleşmek ya da güçlü kurumlar oluşturmak değil, varlıklarını, inançlarını ve kültürel kimliklerini koruyabilmek olmuştur.

1923’te Cumhuriyet’in kurulması, Alevilerin bütün sorunlarını ortadan kaldırmadı. Ancak zaman içerisinde değişen toplumsal koşullar, kentleşme, eğitim olanaklarının genişlemesi ve özellikle 1960’lı yıllardan itibaren Avrupa’ya yönelen işçi göçü, Aleviler açısından yeni bir dönemin kapılarını araladı.

Yüzyıllar boyunca varlığını büyük ölçüde sözlü gelenek, ocak sistemi ve toplumsal dayanışma üzerinden sürdüren Alevilik, artık modern dünyanın örgütlenme biçimleriyle karşı karşıyaydı. Bir zamanlar hayatta kalmak için mücadele eden Aleviler, şimdi inançlarını, kültürlerini ve kimliklerini kurumsal yapılar içerisinde yaşatmanın yollarını arıyordu.

Bu arayış kolay olmadı.

Büyük emekler verildi, fedakârlıklar yapıldı. İnsanlar zamanlarını, ekonomik imkânlarını ve enerjilerini ortaya koydular. Dernekler kuruldu, federasyonlar oluşturuldu, konfederasyonlara uzanan örgütlenme süreçleri yaşandı. Aleviler, yüzyıllardır özlemini duydukları kurumsal temsil imkânına kavuşmaya başladılar.

Elbette her şey yolunda gitmiyordu. Eksiklikler vardı, yanlışlar yapılıyordu. Fakat Alevi toplumunun önemli bir kesimi bu eksiklikleri görmezden gelmeyi tercih etti. Çünkü ortada korunması gereken bir kazanım vardı: Kendi kurumlarına sahip olmak.

Bunu anlamak gerekir.

Yüzyılların dışlanmışlığından sonra elde edilen kurumsal varlık, Aleviler için yalnızca bir örgütlenme başarısı değil, aynı zamanda tarihsel bir özlemin karşılığıydı. İnsanlar kurumlarına öylesine bağlandılar ki zamanla kurumların varlığını, temsil etmeleri gereken değerlerin önüne koymaya başladılar.

İşte asıl sorun da burada ortaya çıktı.

Kurumlar Aleviliğe hizmet etmek için kurulmuştu. Fakat zaman içerisinde Aleviliğin kurumlara hizmet etmesinin beklendiği bir anlayış gelişmeye başladı.

Bu dönüşümü anlamak için sosyal bilimlerde bilinen bir yaklaşıma başvurmak istiyorum: Kırık Cam Teorisi.

1982 yılında James Q. Wilson ve George L. Kelling tarafından ortaya konulan bu yaklaşım, basit ama düşündürücü bir gözlemden hareket eder.

Bir binanın camlarından biri kırılır ve uzun süre onarılmazsa, bu durum çevreye bir mesaj verir: Burada olup bitenlerle ilgilenen kimse yoktur. Zaman içerisinde başka camlar da kırılabilir, bina tahrip edilebilir ve başlangıçta küçük görünen bir ihmal, daha büyük bir düzensizliğin işaretine dönüşebilir.

Bu yaklaşımın suç oranları üzerindeki etkisine ilişkin bilimsel tartışmalar devam etmektedir. Ancak burada ilgilendiğim konu, teorinin kriminolojik geçerliliğinden çok, kurumsal yapılar açısından taşıdığı metaforik anlamdır.

Çünkü bir kurumun da camları vardır.

Bu camlar bazen ahlaki ilkelerdir, bazen demokratik kurallardır, bazen de o kurumu ayakta tutan ortak değerlerdir.

İlk cam kırıldığında herkes görür. Fakat kimse müdahale etmezse, zamanla kırık camlar olağanlaşır. Dün kabul edilemez görülen davranışlar bugün hoş görülmeye, yarın ise kurumsal kültürün bir parçası hâline gelmeye başlar.

1994 yılında New York Belediye Başkanlığı görevine başlayan Rudolph Giuliani döneminde, Kırık Cam yaklaşımı kamu düzeni politikalarıyla ilişkilendirilmişti. O dönemde New York’ta suç oranları önemli ölçüde düşmüş olsa da bu gelişmenin yalnızca söz konusu yaklaşımdan kaynaklandığını söylemek mümkün değildir.

Fakat bu örneğin bize hatırlattığı önemli bir düşünce vardır: Küçük görülen ihlallerin sürekli görmezden gelinmesi, daha büyük sorunların normalleşmesine zemin hazırlayabilir.

Peki, Alevi kurumlarında ilk cam ne zaman kırıldı?

Belki de ilk cam, hizmet makamlarının güç ve itibar makamlarına dönüştüğü gün kırıldı.

Belki yöneticilerin kendilerini temsil ettikleri toplumun üzerinde görmeye başladıkları gün.

Belki de liyakatin yerini sadakatin, ortak aklın yerini kişisel iradenin, rızalığın yerini çoğunluk hesaplarının aldığı gün.

Hünkâr Hacı Bektaş Veli’ye atfedilen şu söz, tam da burada anlam kazanıyor:

“Keramet baştadır, taçta değildir.”

Ne kadar derin bir söz!

Bir makamda oturmak, o makamın gerektirdiği bilgeliğe sahip olmak anlamına gelmez. Bir kurumun başkanı olmak, kişiye kendiliğinden ahlaki üstünlük kazandırmaz. Hele Alevilik gibi insanı, vicdanı, rızalığı ve sorgulamayı merkeze alan bir inanç anlayışında, makamın kutsallaştırılması başlı başına bir çelişkidir.

Ne var ki bazı kurumsal yapılarda zamanla bunun tam tersi bir anlayış gelişti.

Koltuklar hizmetin aracı olmaktan çıkıp kişisel otoritenin sembolüne dönüştü. Eleştiri, gelişmenin bir imkânı olarak değil, yöneticilere yöneltilmiş bir tehdit olarak algılanmaya başladı. Kurumun yanlışlarını dile getirenler kimi zaman kurum karşıtı olmakla suçlandı.

Oysa bir kurumu eleştirmek, o kuruma düşman olmak değildir.

Bazen gerçek bağlılık, herkesin sustuğu yerde yanlışları dile getirebilmektir.

Alevi toplumunun burada kendi sorumluluğuyla da yüzleşmesi gerekiyor.

Çünkü kırılan camların tamamını yöneticiler kırmadı. Bazı camlar, bizim sessizliğimiz yüzünden kırık kaldı.

Kurumlarımız zarar görmesin diye yanlışları görmezden geldik. Birliğimiz bozulmasın diye eleştirilerimizi erteledik. Kazanımlarımız kaybolmasın diye ilkelerimizden verilen tavizlere yeterince itiraz etmedik.

Fakat zamanla fark edemedik ki korumaya çalıştığımız şey, kurumların ruhu değil, yalnızca binaları, tabelaları ve tüzükleriydi.

Bir kurumun binası olabilir, yüzlerce üyesi bulunabilir, seçimleri yapılabilir ve yöneticileri görev başında olabilir. Ancak bütün bunlar, o kurumun temsil ettiği değerleri gerçekten yaşattığını kanıtlamaz.

Kurumsal varlık ile kurumsal meşruiyet aynı şey değildir.

Bir Alevi kurumunun meşruiyeti yalnızca tüzüğünden, üye sayısından veya sahip olduğu maddi imkânlardan doğmaz. Asıl meşruiyetini Aleviliğin temel değerleriyle kurduğu ilişkiden alır.

Rızalık yoksa, adalet yoksa, hesap verebilirlik yoksa, ortak akıl ve ahlaki sorumluluk yoksa, geriye nasıl bir kurumsal Alevilik kalır?

Bugün tartışılması gereken temel mesele budur.

Son yıllarda bazı Alevi kurumlarında yaşanan tartışmalar, yalnızca yönetimsel anlaşmazlıklar olarak değerlendirilemez. Bu tartışmaların bir bölümü, Aleviliğin inançsal ve düşünsel temelleriyle doğrudan ilişkilidir.

Özellikle On İki İmam’ın, Hz. Ali’nin ve Ehlibeyt’in Alevilik içerisindeki konumuna ilişkin tartışmalar, basit birer kavram farklılığının ötesinde, inançsal kimliğin nasıl tanımlanacağı sorusunu gündeme getirmiştir.

Elbette Alevilik içerisinde farklı tarihsel yorumlar, düşünsel yaklaşımlar ve inançsal değerlendirmeler bulunabilir. Aleviliğin düşünsel zenginliğini inkâr etmek mümkün değildir. Ancak bu çeşitlilik, Alevi toplumunun tarihsel hafızasında merkezi yer tutan değerlerin kurumsal yetki kullanılarak önemsizleştirilmesini de kendiliğinden meşru kılmaz.

Benim açımdan Hz. Ali’yi Aleviliğin tarihsel ve inançsal merkezinden uzaklaştırmaya yönelik yaklaşımlar, yalnızca teolojik bir tartışma değildir. Bu, Aleviliğin kendi tarihsel sürekliliğiyle kurduğu ilişkinin de sorgulanması anlamına gelir.

Burada asıl mesele, farklı düşünenleri susturmak değil, Alevi kurumlarının hangi yetkiyle, hangi toplumsal rızaya dayanarak ve hangi inançsal sorumluluk içerisinde hareket ettiğini sorgulamaktır.

Çünkü hiçbir yönetici, hiçbir yönetim kurulu ve hiçbir federasyon, Aleviliğin bütün tarihsel ve inançsal mirası üzerinde tek başına tasarruf hakkına sahip değildir.

Alevilik, herhangi bir kurumun mülkiyetinde değildir.

Bizler de bu sorunlara karşı Avrupa Alevi Birlikleri Federasyonu (AABF) içerisinde uzun yıllar ciddi bir mücadele verdik. Kurumsal yapıların Aleviliğin temel değerlerinden uzaklaşmaması gerektiğini savunduk. Eleştirilerimizi dile getirdik, yanlış gördüğümüz uygulamalara karşı çıktık.

Ancak arzu ettiğimiz dönüşümü gerçekleştiremedik.

Bu tecrübe bizi önemli bir tercihle karşı karşıya bıraktı: Ya bütün enerjimizi mevcut kurumsal tartışmalar içerisinde tüketmeye devam edecektik ya da Aleviliğin araştırılması, yaşatılması ve gelecek kuşaklara aktarılması için farklı bir çalışma alanı oluşturacaktık.

Biz ikinci yolu tercih ettik.

Uluslararası Alevi Araştırma, Dayanışma ve Eğitim Vakfı’nı bu anlayışla kurduk.

Amacımız yeni bir tabela oluşturmak, mevcut kurumlara rakip olmak veya yeni makamlar üretmek değildi. Aleviliğin tarihsel, inançsal ve kültürel birikimini araştıran, eğitim ve dayanışma faaliyetlerini önceleyen, kurumsal varlığını hizmet anlayışıyla anlamlandıran bir yapı oluşturmaktı.

Elbette yeni bir vakıf kurmak, tek başına sorunları çözmez. Aynı yanlışların farklı tabelalar altında tekrarlanması her zaman mümkündür.

Bu nedenle eleştirdiğimiz kurumsal anlayışın benzerini kendi yapılarımızda üretmemek de bizim sorumluluğumuzdur.

Kırık Cam Teorisi’ni yalnızca başkalarının kurumlarına uygulayamayız. Kendi kurumlarımızın camlarını da sürekli kontrol etmek zorundayız.

Çünkü kurumsal yozlaşma, yalnızca kötü niyetli insanların varlığından kaynaklanmaz. Denetimsizlik, eleştirinin bastırılması, hesap verebilirliğin zayıflaması ve makamların kişiselleştirilmesi de zaman içerisinde benzer sonuçlar doğurabilir.

Bu nedenle çözüm, yalnızca yöneticilerin değişmesinde değil, kurumsal anlayışın değişmesinde aranmalıdır.

Alevi kurumları yeniden rızalık ilkesini, ortak aklı, liyakati, şeffaflığı ve toplumsal sorumluluğu esas almak zorundadır.

Yöneticilik bir ayrıcalık değil, hizmet yükümlülüğü olarak görülmelidir. Kurumlar eleştiriden korkmamalı, eleştiriyi kendilerini yenilemenin bir imkânı olarak değerlendirmelidir.

Ve en önemlisi, Aleviliğin değerleri kurumsal çıkarların önüne konulmalıdır.

Sevgili Necati Şahin’in ifade ettiği gibi:

“Diken battığı yerden çıkarılır.”

Bugün Alevi kurumlarının yaşadığı sorunların çözümü de bu sorunların ortaya çıktığı anlayışla yüzleşmekten geçiyor.

Kırılan camları onarmak mümkündür. Ancak bunun için önce camların kırıldığını kabul etmek gerekir.

Yıllarca kurumlarımızı koruduğumuzu düşündük. Oysa bazen kurumları korumak adına, onları var eden değerlerin aşınmasına sessiz kaldık.

Şimdi kendimize şu soruyu sormanın zamanıdır:

Biz kurumları yaşatmak için mi Aleviliği savunuyoruz, yoksa Aleviliği yaşatmak için mi kurumlar oluşturuyoruz?

Bu sorunun cevabı, gelecekte nasıl bir kurumsal Alevilikle karşılaşacağımızı da belirleyecektir.

Biz bugüne kadar Aleviliği kurumlara uydurmaya çalıştık.

Oysa yapılması gereken, kurumları Aleviliğe uydurmaktır.

Turgay Temiz